TRABZON’DA CEMAATLERİN GÜÇ HARİTASI: SİYASET, BAĞIŞ VE KAMU ÜÇGENİ

ÖZEL HABER | Trabzon’da faaliyet gösteren dini yapıların etkisi yalnızca sohbet toplantıları ve ibadet mekânlarıyla sınırlı değil. İsmailağa’nın Of’taki külliyesi, Menzil çevresiyle ilişkilendirilen Semerkand Vakfı ve Beşir Derneğinin kamu kurumlarıyla temasları, Süleymancılarla bağlantısı araştırılan Araklı merkezli eğitim yapılanması; siyaset, bağış ve kamu ilişkilerini yeniden gündeme taşıyor. Peki bu yapıları kim denetliyor?

Türkiye’de cemaatlerin en güçlü olduğu kentlerden biri olarak gösterilen Trabzon’da dini yapıların kurduğu kurumsal ağ giderek büyüyor.

Yurtlar, Kur’an kursları, vakıflar, dernekler, yardım organizasyonları ve külliyeler üzerinden faaliyet gösteren bu yapılar; siyasetçilerden bürokratlara, iş dünyasından kamu kurumlarına kadar geniş bir çevreyle temas kuruyor.

Açık kaynaklarda ulaşılan bilgiler, Trabzon’da özellikle üç yapının öne çıktığını gösteriyor: İsmailağa, Menzil ve Süleymancılar.

Ancak her yapının şehirde izlediği yöntem farklı. İsmailağa siyasi görünürlüğüyle, Menzil çevresi kurumsal yardım ağıyla, Süleymancılar ise dışarıya daha kapalı eğitim yapılanmasıyla dikkat çekiyor.

İSMAİLAĞA’NIN OF’TAKİ GÜÇ GÖSTERİSİ

Trabzon’daki cemaat–siyaset ilişkisinin en açık görüntüsü, Temmuz 2025’te Of ilçesinde hizmete açılan Mahmud Efendi Külliyesi üzerinden ortaya çıktı.

İsmailağa çevresi tarafından düzenlenen açılışa yalnızca din adamları ve cemaat mensupları katılmadı. Siyasetin etkili isimleri de törende ön sıralarda yer aldı.

Programa;

• Cumhurbaşkanı Danışmanı Oktay Saral,
• Eski İçişleri Bakanı ve AK Parti İstanbul Milletvekili Süleyman Soylu,
• Eski Ulaştırma ve Altyapı Bakanı, AK Parti Trabzon Milletvekili Adil Karaismailoğlu,
• AK Parti Trabzon Milletvekili Vehbi Koç

katıldı.

İsmailağa lideri Fikri Doğan’ın da katıldığı açılış, ulusal basında “siyasetçi ve bürokrat akını” şeklinde değerlendirildi.

Siyasetçilerin programa katılması, onların cemaat mensubu olduğunu göstermiyor. Ancak bu tablo, İsmailağa’nın Trabzon’daki siyasi erişimini ve protokol gücünü açık biçimde ortaya koyuyor.

KÜLLİYENİN ARKASINDA KİMLER VAR?

Külliye açılışında sergilenen güçlü siyasi katılım beraberinde birçok soruyu da getiriyor:

• Külliyenin bulunduğu arazi kime ait?
• İnşaat hangi kişi ve kuruluşların bağışlarıyla tamamlandı?
• Projenin toplam maliyeti ne kadar?
• Yapı ve faaliyet ruhsatları hangi kurumlar tarafından verildi?
• Belediye veya kamu kurumları tarafından doğrudan ya da dolaylı destek sağlandı mı?
• Külliyede eğitim gören öğrencilerin resmî statüsü nedir?
• Eğitim faaliyetleri hangi kamu kurumunun denetimi altında yürütülüyor?

Kamuoyuna açık kaynaklarda bu soruların tamamına cevap verecek ayrıntılı bir mali ve idari tablo bulunmuyor.

MENZİL’İN TRABZON’DAKİ KURUMSAL AĞI

Trabzon’da en görünür ve örgütlü yardım ağlarından biri, Menzil cemaati çevresiyle ilişkilendirilen Semerkand Vakfı ve Beşir Derneği üzerinden faaliyet gösteriyor.

Semerkand Vakfının Ortahisar’da merkezi, Beşir Derneğinin ise Trabzon temsilciliği bulunuyor. Yapılanma; bağış toplama, gıda yardımı, kurban organizasyonu, afet çalışmaları ve ihtiyaç sahiplerine yardım faaliyetleri yürütüyor.

Semerkand Vakfı da kendi sitesinde Beşir Derneğine verdiği desteği açıkça duyuruyor.

Bu faaliyetler yasal sivil toplum çalışmaları kapsamında yürütülüyor. Ancak yardım ağıyla kamu kurumları arasındaki yakın temas, şeffaflık ve denetim sorularını beraberinde getiriyor.

VALİLİKLE DİKKAT ÇEKEN TEMASLAR

Trabzon Semerkand Vakfı Başkanı olarak tanıtılan Muhammed Siyah ile Beşir Derneği Trabzon İl Temsilcisi Yaşar Bankoğlu, 2019 yılında dönemin Trabzon Valisi İsmail Ustaoğlu’nu ziyaret etti.

2026 yılında ise Beşir Derneği Bölge Başkanı Turgay Kar, Trabzon İl Temsilcisi Muhammet Siyah ve beraberindeki yönetim kurulu üyeleri Vali Tahir Şahin tarafından kabul edildi.

Valiliğin kamuoyuna açıkladığı ziyarette derneğin yardım ve sosyal faaliyetlerinin değerlendirildiği belirtildi. Bu görüşmeler tek başına bir usulsüzlüğün göstergesi değil. Ancak cemaat bağlantılı olduğu belirtilen kuruluşların devletin en üst yerel makamlarıyla kurduğu düzenli temasın şeffaf biçimde izlenmesi gerekiyor.

AFAD’DAN BEŞİR DERNEĞİNE EĞİTİM

Trabzon İl Afet ve Acil Durum Müdürlüğü, 2022 yılında Beşir Derneğinin Trabzon ekibine beş günlük hafif arama-kurtarma eğitimi verdi.

Resmî açıklamaya göre sınava katılan 20 kişi programı başarıyla tamamladı. Kamu kurumlarının sivil toplum örgütlerine afet eğitimi vermesi olağan bir çalışma olmakla birlikte, bu iş birliğinin kapsamı ve benzer imkânların diğer kuruluşlara hangi şartlarla sağlandığı kamuoyuna açıklanmalı.

Beşir Derneği ayrıca Bakanlar Kurulu kararıyla izin almadan yardım toplayabilen sınırlı sayıdaki kuruluş arasında gösteriliyor. Bu ayrıcalık, toplanan bağışların miktarı ve kullanımına ilişkin şeffaflığın önemini daha da artırıyor.

BAĞIŞLAR NEREYE GİDİYOR?

Beşir Derneği, Trabzon’da ihtiyaç sahiplerine düzenli yardım yaptığını açıklıyor. Ancak yerel ölçekte toplanan ve dağıtılan bağışlara ilişkin ayrıntılı verilerin kamuoyu tarafından kolayca incelenebildiği bir sistem bulunmuyor.

Yanıt bekleyen sorular şunlar:

• Trabzon’da bir yılda ne kadar bağış toplanıyor?
• Nakdî ve ayni yardımlar hangi ölçütlerle dağıtılıyor?
• Yardım alan kişilerin belirlenmesinde kimler yetkili?
• Belediyeler tarafından araç, bina veya lojistik destek sağlanıyor mu?
• Kamu kurumlarıyla imzalanmış protokoller bulunuyor mu?
• Dernek ve vakıf yöneticilerinin ticari şirketlerle bağlantıları var mı?
• Toplanan bağışların ne kadarı Trabzon’da kullanılıyor?

Yardım faaliyetinin dini veya siyasi bağlılık oluşturmak için kullanılıp kullanılmadığı da bağımsız denetimle ortaya konulması gereken temel meselelerden biri.

SÜLEYMANCILAR: TRABZON’UN EN KAPALI AĞI

Süleymancılar olarak bilinen yapının Türkiye genelinde yurtlar, Kur’an kursları, öğrenci evleri ve çeşitli dernekler üzerinden faaliyet gösterdiği uzun süredir kamuoyuna yansıyor.

Trabzon’daki yapılanmaya ilişkin açık kaynaklar ise diğer iki cemaate göre çok daha sınırlı.

Araştırmadaki en somut kurumsal iz, Bilim ve İnsan Vakfının Trabzon/Araklı şubesi olarak öne çıkıyor. Vakfın resmî sitesinde Araklı şubesi açıkça listeleniyor; faaliyet alanları arasında yurtlar, Kur’an kursları, kreşler ve çeşitli eğitim çalışmaları bulunuyor. Ancak vakıf, resmî internet sitesinde Süleymancılarla bağlantılı olduğunu açıkça belirtmiyor. Bu nedenle söz konusu ilişki, kesinleşmiş bir olgu olarak değil, açıklığa kavuşturulması gereken bir iddia olarak ele alınmalı.

ARAKLI’DAKİ YAPILANMA AYDINLATILMALI

Bilim ve İnsan Vakfının Araklı’daki faaliyetleri konusunda şu soruların cevaplandırılması gerekiyor:

• Trabzon/Araklı şubesinin mevcut yöneticileri kimler?
• Şubenin kullandığı bina kime ait?
• Binanın tahsis veya kiralama sürecinde bir kamu kurumu yer aldı mı?
• Şubeye bağlı yurt, kurs, öğrenci evi veya eğitim merkezi bulunuyor mu?
• Bu kuruluşların ruhsatları ve denetim raporları mevcut mu?
• Belediyeden ya da başka kamu kurumlarından yardım alındı mı?
• Bağış ve öğrenci toplama faaliyetleri hangi yöntemlerle yürütülüyor?
• Vakfın Trabzon’daki siyasi ve ticari temasları kimlerden oluşuyor?

Bu sorular yanıtlanmadan kişileri yalnızca sosyal ilişkilerinden hareketle “cemaat mensubu” ilan etmek doğru değil. Araştırılması gereken, insanların inancı değil; kurumsal yapıların kamu kaynakları ve siyasi makamlarla ilişkisi.

CEMAAT ÜYELİĞİ DEĞİL, KAMUSAL İLİŞKİ SORGULANIYOR

Bu dosyanın konusu kişilerin dini inançları veya ibadet tercihleri değil.

Asıl mesele; dini yapıların:

• Ne kadar bağış topladığı,
• Kaç yurt ve kurs işlettiği,
• Hangi kamu imkânlarından yararlandığı,
• Hangi siyasetçilerle ilişki kurduğu,
• Nasıl denetlendiği,
• Toplumsal ve siyasi nüfuz oluşturup oluşturmadığıdır.

Demokratik bir hukuk devletinde hiçbir dernek, vakıf veya cemaat denetimin dışında kalamaz. Yardım ve eğitim faaliyetlerinin arkasına saklanan kapalı ilişkiler varsa bunların açığa çıkarılması kamu yararıdır.

ÜÇ YAPI, ÜÇ FARKLI GÜÇ MODELİ

Trabzon’daki mevcut tablo üç farklı yapılanma biçimine işaret ediyor:

İsmailağa, Of’taki külliye ve açılışta sergilenen siyasi katılımla en görünür güç gösterisini yaptı.

Menzil çevresi, Semerkand Vakfı ve Beşir Derneği üzerinden bağış, sosyal yardım ve kamu kurumlarıyla temas ağı kurdu.

Süleymancılar, açık kaynaklarda daha az görünür olan, eğitim ve öğrenci faaliyetleri merkezli kapalı bir yapı görüntüsü veriyor. Ancak Trabzon’daki kurumsal bağlantılarının kesinleştirilmesi için daha fazla belge gerekiyor.

TRABZON’A AÇIKLIK ÇAĞRISI

Trabzon Valiliği, Büyükşehir Belediyesi, ilçe belediyeleri, İl Millî Eğitim Müdürlüğü, Müftülük, Gençlik ve Spor İl Müdürlüğü ile Vakıflar Bölge Müdürlüğü kamuoyuna açıklama yapmalı.

Kentte cemaatlerle ilişkili olduğu belirtilen vakıf ve derneklere son beş yılda;

• Bina veya arazi tahsis edildi mi?
• Nakdî veya ayni yardım yapıldı mı?
• Ortak proje yürütüldü mü?
• Araç ve personel desteği sağlandı mı?
• Yurt ve kurs ruhsatı verildi mi?
• Hangi denetimler gerçekleştirildi?
• Herhangi bir idari yaptırım uygulandı mı?

Trabzon’da cemaatlerin gerçek güç haritası ancak bu sorulara açık ve belgeli cevaplar verildiğinde ortaya çıkacak.

İnanç özgürlüğü vazgeçilmezdir. Fakat kamu gücü, siyasi nüfuz ve denetimsiz para trafiği inanç özgürlüğü adı altında dokunulmaz hâle getirilemez.