TRABZON’DA ALEVİLER NEREDE YAŞIYOR? İLÇE İLÇE ARAŞTIRDIK

Akçaabat ve Çarşıbaşı hattı dikkat çekiyor! Çepni-Alevi mirasının izleri hangi mahallelerde? Trabzon’daki Alevi nüfusu kaç kişi? İşte bilinenler ve bilinmeyenler…

Trabzon’da Alevi nüfusunun nerelerde yaşadığı ve geçmişten bugüne hangi yerleşimlerde Alevi-Çepni kültürünün izlerinin kaldığı yeniden gündeme geldi.

Yaptığımız araştırmada, Trabzon’da Alevi nüfusuna ilişkin resmi ve güncel bir mezhep sayımı bulunmadığı görülürken, akademik çalışmalar ve kültürel araştırmalar özellikle Akçaabat ve Çarşıbaşı ilçelerini öne çıkarıyor.

AKÇAABAT’TA DİKKAT ÇEKEN ALEVİ ÇEPNİ YERLEŞİMLERİ

Araştırmalarda Akçaabat, Trabzon’daki Alevi Çepni mirasının en belirgin olduğu ilçe olarak öne çıkıyor.

Akademik çalışmalarda özellikle;

• Eskiköy
• Karpınar
• Mersin
• Üzümlü
• Gökçekaya / Akçakale
• Sarıca

isimleri Alevi Çepni topluluklarının yaşadığı veya tarihsel olarak bu topluluklarla bağlantılı yerleşimler arasında sayılıyor.

Özellikle Eskiköy, Güvenç Abdal Ocağı ve Çepni-Alevi kültürü açısından dikkat çekiyor. Bölge üzerine yapılan araştırmalarda köyün yaklaşık 600 yıllık Çepni-Alevi geçmişinden söz ediliyor.

Eskiköy’ün 2025 yılı nüfusu ise 409 kişi. Ancak bu rakamın tamamının Alevi nüfus olduğu söylenemez; resmi nüfus kayıtlarında mezhep bilgisi bulunmuyor.

ÇARŞIBAŞI’NDA DÖRT YERLEŞİM ÖNE ÇIKIYOR

Çarşıbaşı da araştırmanın dikkat çeken ikinci merkezi.

Trabzon Üniversitesi’nin kültürel kaynaklarında Çallı, Samsun, Serpil ve Taşlıtepe gibi yerleşimler Güvenç Abdal ve Çepni kültürüyle bağlantılı olarak karşımıza çıkıyor.

2025 nüfuslarına bakıldığında:

Serpilköy: 384
Taşlıtepe: 183
Samsun: 152
Çallı: 107

Bu dört mahallenin toplam nüfusu yaklaşık 826 kişi.

Ancak burada önemli bir ayrıntı bulunuyor: Bu nüfusun tamamını Alevi olarak kabul etmek mümkün değil. Bazı yerleşimlerde Alevi ve Sünni nüfusun birlikte yaşadığına ilişkin araştırmalar bulunuyor.

ŞALPAZARI VE BEŞİKDÜZÜ NEDEN SIK SIK GÜNDEME GELİYOR?

Trabzon’un batısındaki Şalpazarı ve Beşikdüzü de Çepni tarihi açısından son derece önemli.

Ancak burada “Çepni” ile “Alevi” kavramlarını birbirinden ayırmak gerekiyor.

Şalpazarı Çepnileri üzerine yapılan akademik araştırmalarda, günümüzde bölgedeki Çepnilerin büyük ölçüde Sünni olduğu, geçmişte Alevi olan bazı toplulukların zaman içinde Sünnileştiğinin değerlendirildiği görülüyor.

Dolayısıyla Şalpazarı’nı bugün doğrudan “Alevi ilçesi” olarak tanımlamak doğru değil.

Fakat bölgenin Çepni tarihinin Alevi-Bektaşi geçmişi açısından önemli bir merkez olduğu açık.

TRABZON’UN DİĞER İLÇELERİNDE DURUM NE?

Araştırmada Trabzon’un 18 ilçesi ayrı ayrı incelendi.

Akçaabat ve Çarşıbaşı dışındaki ilçelerde, günümüzde belirli bir mahalleyi doğrudan “Alevi yerleşimi” olarak tanımlayacak güçlü ve güncel akademik veri bulunamadı.

Bu ilçelerde hiç Alevi vatandaş yaşamadığı anlamına gelmiyor.

Özellikle büyükşehirleşme, eğitim, iş ve göç nedeniyle Alevi vatandaşların Trabzon merkezinde ve farklı ilçelerde dağınık biçimde yaşaması mümkün.

Ancak mahalle bazında güvenilir mezhep nüfusu bulunmadığı için bu bölgeler için rakam vermek bilimsel olarak doğru değil.

PEKİ TRABZON’DA KAÇ ALEVİ VAR?

İşte araştırmanın en önemli sorularından biri bu.

Trabzon’un toplam nüfusu üzerinden “şu kadar Alevi var” şeklinde resmi bir rakam bulunmuyor.

TÜİK’in nüfus istatistikleri mezhep veya inanç kimliğine göre tutulmadığından, bugün Trabzon’da yaşayan Alevilerin kesin sayısını ortaya koymak mümkün değil.

Bu nedenle sosyal medyada veya çeşitli internet sitelerinde verilen kesin rakamların dikkatle değerlendirilmesi gerekiyor.

TARİHSEL HAT: KÜRTÜN’DEN TRABZON’A

Trabzon’daki Alevi Çepni tarihinin önemli unsurlarından biri de Güvenç Abdal Ocağı.

Araştırmalarda Çepni topluluklarının Kürtün, Şalpazarı ve Trabzon’un batısındaki yerleşimler arasında tarihsel hareketliliğinden söz ediliyor.

Bu nedenle bugün Akçaabat ve Çarşıbaşı’nda görülen Alevi Çepni kültürünü yalnızca bugünkü ilçe sınırları üzerinden değerlendirmek eksik kalıyor.

Kürtün-Şalpazarı-Akçaabat-Çarşıbaşı hattı, bu tarihsel hafızanın anlaşılması açısından önemli bir güzergâh oluşturuyor.

“TRABZON’UN TAMAMI ESKİDEN ALEVİYDİ” İDDİASI DOĞRU MU?

Araştırmanın en dikkat çekici sonucu burada ortaya çıkıyor.

Bu konuda sosyal medyada çok daha geniş iddialar bulunuyor.

Ancak akademik kaynaklar, Trabzon’daki bütün Çepnilerin Alevi olduğu veya bugünkü Sünni nüfusun tamamının geçmişte Alevi ya da Rum nüfustan geldiği şeklindeki genellemeleri desteklemiyor.

Çepni bir boy adıdır; Alevi veya Sünni olmak ise inanç kimliğidir.

Dolayısıyla “Çepni = Alevi” şeklindeki eşitleme tarihsel olarak doğru değildir.

BUGÜNÜN TRABZON’UNDA ALEVİ MİRASI

Bugün Trabzon’da Alevi nüfusunun en görünür tarihsel izleri özellikle Akçaabat ve Çarşıbaşı çevresindeki bazı yerleşimlerde karşımıza çıkıyor.

Eskiköy başta olmak üzere bölgedeki Çepni yerleşimleri; cem, ocak, âşıklık, müzik, sözlü tarih ve gelenekler üzerinden geçmişten bugüne uzanan farklı bir kültürel miras taşıyor.

Ancak bu mirası ortaya koyarken hem Alevi kimliğini hem de Çepni kimliğini birbirine karıştırmamak gerekiyor.

Trabzon’da Aleviler var mı? Evet.

Trabzon’da Alevi Çepni yerleşimleri var mı? Evet.

Trabzon’daki Alevilerin kesin sayısı biliniyor mu? Hayır.

Bütün Çepniler Alevi mi? Hayır.

Araştırmaların ortaya koyduğu tablo, Trabzon’un özellikle batısında Alevi-Çepni geçmişinin sanılandan çok daha güçlü ve çok katmanlı olduğunu gösteriyor.